WARSZTATY BIBLIOTEKARSKIE NUMER 1-2(25/26), CZERWIEC 2008PoprzedniNastępny

 

Serwis BPP | Warsztaty Bibliotekarskie | 2008 nr 1-2 | Internetowe źródła ...

Marcin Roszkowski
bibliotekarz Biblioteki Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim

 
  Internetowe źródła informacji o e-czasopismach z zakresu edukacji  
     
 

    Czasopisma elektroniczne na stałe wpisały się już w światowy obieg informacji w nauce i technice. Pojawienie się e-czasopism oraz elektronicznych wersji tradycyjnie wydawanych tytułów z pewnością poszerzyło krąg użytkowników oraz skróciło czas potrzebny na pozyskanie informacji z ich zawartości. Dostęp online do bieżącej i archiwalnej zawartości danego tytułu czasopisma ze względu na potencjalne zyski komercyjne nie jest pozbawiony barier dostępowych. Wydawnictwa oferujące elektroniczną prenumeratę stawiają biblioteki w szczególnie trudnej sytuacji, ponieważ sam jej koszt powoduje, że biblioteki łączą się w konsorcja, wykupując niejako grupowo dostęp do określonych baz wydawców. Inną kwestią jest problem dostępu do zasobów archiwalnych czasopisma po wygaśnięciu bieżącej prenumeraty wersji elektronicznej. W modelu gromadzenia tradycyjnej wersji czasopisma po zaprzestaniu prenumeraty bieżącego tytułu, biblioteka nadal oferuje dostęp do woluminów dotychczas zgromadzonych. W elektronicznej wersji nie jest to już takie oczywiste.
    Celem artykułu jest charakterystyka wybranych źródeł informacji o czasopismach elektronicznych udostępniających swoje zasoby (w określonym zakresie) w Internecie. Może to być pomocne dla nauczycieli bibliotekarzy w obsłudze informacyjnej nauczycieli, w realizacji awansu zawodowego oraz własnych zainteresowań. Charakterystyka obejmuje pięć źródeł informacji, poczynając od dwóch o zasięgu polskim i kolejnych trzech międzynarodowych.

Lista polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych
http://www.inib.uj.edu.pl/archiwum/czasopisma/pol.html

    Jednym z pierwszych polskich źródeł informacji o czasopismach elektronicznych dostępnych w Internecie był serwis informacyjny autorstwa Wiktora Gawareckiego pt. Lista polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych. Powstał on jeszcze w latach 90. ubiegłego stulecia, ale od kilku lat nie jest już aktualizowany. Był on jednak jedną z pierwszych prób opracowania bazy informacji o polskich e-czasopismach.

Rys. 1. Lista polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych.

    To źródło ma formę alfabetycznego wykazu tytułów czasopism elektronicznych oraz elektronicznych wersji czasopism tradycyjnych wraz krótką, jednozdaniową charakterystyką każdego z nich. Tytuł czasopisma jest jednocześnie hiperłączem do lokalizacji jego zasobu w Internecie. Serwis, który jest obecnie prezentowany jako wersja archiwalna, nie udostępnia żadnych narzędzi wyszukiwawczych, stąd odnalezienie czasopism na dany temat jest mocno utrudnione i wiąże się z koniecznością przejrzenia całego spisu. Wśród czasopism z zakresu edukacji można tam odnaleźć, m.in.:

Niestety tylko czasopismo "Konspekt" posiadało w wykazie aktualny adres URL.

Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne
http://www1.bg.us.edu.pl/bazy/czasopisma/

    Baza danych opracowana przez dr Anetę Drabek (Biblioteka UŚ) oraz dr. Arkadiusza Pulikowskiego (IBiN UŚ). Na dzień 25.06.08 liczy 1502 rekordy. Obejmuje czasopisma naukowe i fachowe, które posiadają własną stronę www udostępniającą przynajmniej spisy treści zeszytów.

Rys. 2. Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne

    Interfejs systemu umożliwia wyszukanie czasopism według dziedziny wiedzy, do której je przyporządkowano podczas wprowadzania do bazy. Tym samym, aby wyodrębnić w bazie zbiór czasopism z zakresu edukacji, należy wybrać z formularza wyszukiwania termin pedagogika. Charakteryzowana baza umożliwia wprowadzenie dodatkowych kryteriów wyszukiwania w postaci:

  • określenia rodzaju czasopisma:
    • naukowe i fachowe
    • naukowe
    • fachowe
  • określeniu sposobu dostępu:
    • druk i online
    • tylko online
  • identyfikacji dodatkowych cech, w postaci:
    • zawartości abstraktów
    • prezentacji pełnych tekstów artykułów
    • wskaźnika Impast Factor
    • wskaźnika Index Copernicus
    • punktacji MNiSZW

    Wybór wyłącznie działu pedagogika pozwolił na wyodrębnienie 73 tytułów czasopism z tego zakresu notowanych w bazie. Wśród tej liczby, w 51 przypadkach były to odesłania do serwisów www udostępniających pełne teksty artykułów, a w 25 odesłania do abstraktów artykułów. Przykładowy rekord dla tytułu czasopisma w bazie przedstawia Rys. 3.

Rys. 3. Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne - przykładowy rekord.

    Format opisu danych w bazie zawiera pola wskazane na Rys. 3. Zakres treściowy czasopisma reprezentuje nazwa dziedziny wiedzy, do której go przyporządkowano. Dodatkowo baza danych informuje o roku rozpoczęcia publikacji czasopisma oraz roku włączenia jego zasobów (w określonej formie) do sieci WWW.

Elektronische Zeitschriftenbibliothek
http://rzblx1.uni-regensburg.de/ezeit/

    Biblioteka Czasopism Elektronicznych jest bazą danych prowadzoną przez Bibliotekę Uniwersytecką w Regensburgu jako konsorcjum bibliotek naukowych i specjalnych realizujących wspólnie projekt o akronimie EZB (Elektronische Zeitschriftenbibliothek). Obecnie rejestruje 39085 tytułów czasopism, z których 4779 ukazuje się wyłącznie online. Baza daje dostęp do periodyków z szerokiego zakresu tematycznego obejmującego większość dziedzin wiedzy. Każdy tytuł czasopisma obok jego charakterystyki opatrzony jest symbolem wskazującym na sposób dostępu do pełny tekstów i innych jego zasobów. Są to

OXX pełny, darmowy dostęp,

XOX dostęp do zasobów poprzez sieć komputerów biblioteki, która posiada wykupiony dostęp,

XXO płatny dostęp do pełnych tekstów, ale niekoniecznie do spisów treści i abstraktów,

OXX bezpłatny dostęp do ograniczonego zasobu pełnych tekstów.

    Obok rozbudowanego interfejsu mechanizmu wyszukiwawczego serwis umożliwia również wyodrębnienie zbioru tytułów czasopism według dziedziny wiedzy, którą reprezentują. W tym przypadku należy wśród tematów stanowiących zazwyczaj nazwy dyscyplin naukowych lub dziedzin wiedzy wybrać termin Education (ang. edukacja) (Rys. 4).

Rys. 4. Elektronische Zeitschriftenbibliothek

    Pozwoli to na wyodrębnienie 1119 tytułów czasopism w wielu językach. Dominują tutaj jednak czasopisma w języku angielskim i niemieckim, ale znaleźć można również w chińskim i hiszpańskim. Trudno w śród nich odnaleźć polskie tytuły. Do wyjątków należy czasopismo Chowanna, którego roczniki 2003 oraz 2006 są odnotowane w bazie.

DOAJ - Directory of Open Access Journals
www.doaj.org

    Katalog otwartych czasopism (ang. Directory of Open Access Journals) to serwis udostępniający informacje o czasopismach realizujących model udostępniania zwany Open Access (pol. wolny dostęp). Polega on na bezpłatnym udostępnianiu zasobów publikacji znajdujących się w sieci przy jednoczesnym uwzględnieniu praw autorskich. Charakterystyka ruchu Open Access jest o wiele bardziej złożona jednak na potrzeby charakterystyki tego źródła wystarczy wskazanie na podstawową cechę tego modelu, czyli na otwarty, nieograniczony dostęp do pełnych tekstów publikacji.
    Serwis DOAJ rejestruje w swojej bazie 3386 tytułów czasopism otwartych, z których w 1160 można przeszukiwać również bezpośrednio artykuły w nich zamieszczone.

Rys. 5. Katalog otwartych czasopism

    Przedmiotowy wykaz czasopism można uzyskać poprzez wybór odpowiedniej kategorii tematycznej na stronie startowej DOAJ, która odpowiada zakresowi tematycznemu określonych tytułów periodyków. Tak jak w poprzednim przykładzie, również i tutaj należy wybrać termin Education, aby wyodrębnić czasopisma z zakresu edukacji. Różnica jednak polega na tym, że wykaz kategorii tematycznych ma formę struktury drzewiastej. Ta na pierwszym stopniu identyfikuje bardzo szerokie zakresy tematyczne, np. Biznes i ekonomia, Nauki o Ziemii czy Technologia i inżynieria, które podlegają dalszej rozbudowie. Kategoria tematyczna Education została zlokalizowana w kategorii nadrzędnej Social Science (pol. Nauki społeczne). Po jej wybraniu mamy dostęp do alfabetycznego wykazu 232 tytułów czasopism z zakresu edukacji. Są to periodyki w różnych językach, jednak dominującym jest język angielski. Każdy z tytułów w bazie opatrzony jest charakterystyką, która zawiera:
- tytuł czasopisma,
- zakres tematyczny,
- nazwę wydawcy,
- kraj pochodzenia,
- język, w którym publikuje się teksty,
- słowa kluczowe,
- rok rozpoczęcia publikacji.
Wśród 32 czasopism polskich w bazie niestety nie ma tytułów z zakresu edukacji.

Journal Info
http://jinfo.lub.lu.se/

    Serwis Journal Info jest nie tyle alternatywą w stosunku do DOAJ, co rozszerzeniem jego zakresu o elektroniczne czasopisma dostępne poprzez komercyjnych dostawców. Został opracowany przy współudziale Bibliotek Uniwersyteckich w Lund oraz Biblioteki Narodowej w Szwecji. Baza danych JournalInfo rejestruje około 18 tysięcy tytułów periodyków. Źródłem informacji o czasopismach są komercyjne bazy dostawców publikacji naukowych, jak np. ABI/Inform, Art Index (Wilson), Arts and humanities citation index, ATLA Religion Database, Biosis Previews, Chemical Abstracts, Civil Engineering Database, Compendex, CSA Linguistics and Language Behavior Abstracts, CSA Social Services Abstracts, ERIC, FSTA, Geobase, GeoRef, Histical abstracts, Inspec, Information Political Science Abstract, LISA, MathSciNet, Medline, PsycINFO, RILM Abstracts of Music Litterature, Science Citation Index, Social Science Citation Index a także wspomniany DOAJ.

Rys. 6. Journal Info

    W tym przypadku mamy do czynienia z bazą danych, która udostępnia informacje o czasopismach elektronicznych z szerokiego zakresu tematycznego, których zasoby są udostępniane w modelu Open Access, ale również poprzez dostawców komercyjnych. Tutaj również obok wyszukiwarki mamy do czynienia z grupowaniem czasopism wg zakresów tematycznych, którym odpowiadają nazwy poszczególnych dziedzin wiedzy. Odnalezienie i wybór kategorii tematycznej Education spowoduje analogiczne zachowanie serwisu, jak w poprzednio analizowanych przypadkach. Journal Info rejestruje 654 tytuły czasopism z zakresu edukacji. Wśród tej grupy wyodrębniono:
* 306 tytułów z zakresu edukacji w ogólności,
* 8 tytułów z zakresu historii edukacji,
* 156 tytułów z zakresów szczegółowych w ramach edukacji,
* 184 tytuły z zakresu teorii i praktyki nauczania.
Każdy z periodyków w bazie posiada krótką charakterystykę, na którą składa się:
* tytuł czasopisma,
* nr ISSN,
* zakres przedmiotowy,
* nazwa wydawcy.
    Dodatkowo każda charakterystyka uzupełniona jest o dane dotyczące sposobu udostępniania czasopisma w Internecie (np. przykładowe ceny za pojedynczy artykuł) oraz adnotacje o rejestrowaniu periodyku przez inne naukowe bazy danych a także wskaźniki znaczenia czasopisma w obiegu informacji w nauce (np. eigenfactor).
Wśród wszystkich polskich tytułów w bazie, na 8 zarejestrowanych, nie znalazł się żaden z zakresu edukacji.
    Przedstawiona charakterystyka baz danych i serwisów udostępniających informacje o elektronicznych czasopismach w Internecie z zakresu edukacji ma charakter selektywny. Zaprezentowano jedynie przykładowe źródła informacji o tego typu periodykach oraz wskazano na sposób ich opisu oraz techniki pozyskiwania z nich informacji. Niestety, wśród zaprezentowanych baz o zasięgu światowym próżno szukać polskich czasopism z zakresu edukacji. Świadczy to m.in. o dużej przepaści, jaka dzieli czasopiśmiennictwo fachowe i naukowe w Polsce i w krajach Europy Zachodniej, szczególnie anglosaskich. Różnica nie wynika z treści, jakie są tam przedstawiane, lecz z uwzględnienia przecież już nie tak nowego medium, jakim jest Internet oraz internautów jako potencjalnych ich czytelników. Przeniesienie zasobu tradycyjnego czasopisma do wersji elektronicznej udostępnianej online - to tylko jedno z rozwiązań. Funkcjonowanie czasopism wyłącznie w formie elektronicznej nie oznacza ich mniejszego znaczenia w obiegu informacji naukowej. Innym zagadnieniem jest raczkujący w Polsce model otwartych czasopism w ramach ruchu Open Access. 232 tytuły czasopism z zakresu edukacji w bazie DOAJ i brak wśród nich polskiego reprezentanta - to niestety, rzeczywistość, z którą trzeba będzie się pogodzić jeszcze przez długi czas.

 
 

 

Internetowe źródła informacji o e-czasopismach z zakresu edukacji / Marcin Roszkowski // W: Warsztaty Bibliotekarskie [Dokument elektroniczny] / red. nacz. Wiesława Olczykowska. - Czasopismo elektroniczne. - Nr 1-2/2008 (25/26) czerwiec. - Piotrków Trybunalski : Biblioteka Pedagogiczna, 2008. - Tryb dostępu: http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2008/1-2/080104.htm. - ISSN 1732-7008