Czasopisma elektroniczne są przejawem społeczeństwa informacyjnego, w którym istotną rolę odgrywa dostęp do szybkiej i aktualnej informacji. Pokonują bariery: miejsca, czasu i nakładu. Pozwalają na interaktywność, zastosowanie multimediów i mechanizmu hiperłączy. Są również tańsze od periodyków tradycyjnych i praktycznie mogą posiadać dowolną liczbę stron oraz materiałów ilustracyjnych.[2] Te cechy decydują o coraz częstszym wyborze nośnika elektronicznego przez wydawców, do których należą również polskie biblioteki.
    Podstawowym obszarem funkcjonowania czasopism elektronicznych stał się Internet. To właśnie jego rozwój w latach 90. oraz [...] powstanie graficznego środowiska WWW sprawiło, że publikowanie elektroniczne stało się atrakcyjne i stosunkowo łatwe.[3]
    Pisma dostępne w Sieci mogą być wydawane wyłącznie w formie elektronicznej lub stanowić elektroniczne odpowiedniki wydawnictw drukowanych.[4] Obecnie tylko trzy periodyki wydawane przez biblioteki ("Bibliotekarz Warmińsko-Mazurski", "Warsztaty Bibliotekarskie" i "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie") są typowymi czasopismami elektronicznymi, chociaż pierwotnie posiadały nośnik papierowy.[5] Większość tytułów elektronicznych posiada odpowiednik w wersji tradycyjnej, a ich twórcy często zapewniają dostęp do pełnej lub częściowej zawartości poszczególnych numerów za pośrednictwem swoich stron internetowych. Do tej grupy należą trzy periodyki Biblioteki Narodowej, "Winieta", kwartalnik "Bibliotheca Nostra", "Bibliotekarz Płocki", "Poradnik Bibliograficzno-Metodyczny", "Bibliotekarz Lubelski" i "Dostrzegacz Biblioteczny".
    W Internecie są także dostępne spisy treści (czasem poszerzone o abstrakty) następujących wydawnictw: "Biuletynu Biblioteki Jagiellońskiej", "Biblioteki" (Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu), "Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej" i rocznika "Folia Toruniensia" (Wojewódzka Biblioteka Publiczna - Książnica Kopernikańska w Toruniu). Nie można jednak twierdzić, że są one elektronicznymi odpowiednikami czasopism drukowanych.

 

Czasopisma Biblioteki Narodowej w Warszawie  

    Periodyki, które posiadają swój odpowiednik w formie elektronicznej, powstają w książnicy narodowej. "Rocznik Biblioteki Narodowej" - to pismo naukowe, publikowane w wersji papierowej od 1965 r. Prezentuje problemy związane z bibliotekarstwem, bibliotekoznawstwem oraz pokrewnymi dziedzinami kultury i nauki, omawiane przez badaczy polskich i zagranicznych. W sieci udostępniono numery z lat 2001-2005.
    Charakter fachowy reprezentuje "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Narodowej". Za pomocą strony internetowej BN można się zapoznać z zawartością 25 numerów tego kwartalnika, którego publikacja została zawieszona w styczniu 2007 r. Na jego łamach prezentowano teksty informacyjne i publicystyczne. W stałe rubryki, takie jak: "Bieżące prace", "Projekty, propozycje, programy", "Widziane z Biblioteki Narodowej", "Wydarzenia, wystawy, imprezy", "Dary i nabytki", "Z oficyny Biblioteki Narodowej", wpis[ywano] temat przewodni numeru związany albo z ważnymi wydarzeniami dotyczącymi Biblioteki Narodowej [...], albo z zagadnieniami wynikającymi z jej codziennego funkcjonowania [...].[6]
    Trzeci tytuł - to nieregularnik "Polish Libraries Today", publikowany w języku angielskim, który powstaje z myślą o zagranicznych środowiskach bibliotekarskich. Jego zadaniem jest przedstawianie wybranych zagadnień z dziejów i teraźniejszości polskiego bibliotekarstwa zainteresowanym tą problematyką cudzoziemcom.[7] W Sieci udostępniono trzy numery (5 z 2001, 6 z 2005, 7 z 2007), poświęcone zbiorom polskim znajdującym się poza granicami kraju, obcym kolekcjom narodowym przechowywanym w bibliotekach polskich oraz problematyce bibliotek naukowych.

 

"Winieta" - pismo Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu  

    Niektórzy wydawcy z założenia decydują się na udostępnianie online wybranych tekstów z danego zeszytu. Taką formę przybrała elektroniczna wersja "Winiety". Numery internetowe zawierają od 5 do 12 artykułów z wydania papierowego. Są to m. in. wypowiedzi dotyczące wybranych kolekcji zgromadzonych w bibliotece, relacje z konferencji i targów książki, prezentacje instytucji oraz osobistości związanych z książnicą lub poznańskim środowiskiem kulturalnym.

 

Periodyki bibliotek szkół wyższych  

    Tradycję pisma wydawanego pierwotnie w wersji papierowej kontynuuje elektroniczny "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Krakowie" (obecnie "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie"), publikowany nieregularnie. W Sieci są dostępne numery z lat 1997-2007. Zawierają [.] artykuły informacyjne, komunikaty o nabytkach Biblioteki [.], sprawozdania z konferencji, z prac Rady Bibliotecznej oraz ciekawostki.[8]
    W wersji tradycyjnej i elektronicznej ukazuje się natomiast "Bibliotheca Nostra", kwartalnik informacyjny Biblioteki Głównej Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach. Początki kwartalnika wiążą się z wykazem nowości opracowywanym z myślą o użytkownikach; z biegiem czasu kwartalnik przekształcił się w czasopismo. Pierwszy numer biuletynu ukazał się w 2005 r. i miał charakter typowo informacyjny. Obecnie, poza publikacjami redaktorów i pracowników, na jego łamach pojawiają się także teksty nadsyłane przez badaczy i bibliotekarzy z innych bibliotek. Oprócz artykułów dotyczących Biblioteki AWF, biuletyn prezentuje m. in. wypowiedzi związane z Internetem, psychologią w bibliotece i czytelnictwem.

 

Pisma bibliotek publicznych  

    Od 2003 r. wersję wyłącznie elektroniczną posiada "Bibliotekarz Warmińsko-Mazurski", wydawany przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną im. Emilii Sukertowej-Biedrawiny w Olsztynie. Kontynuuje tradycję "Bibliotekarza Olsztyńskiego", którego pierwszy numer został opublikowany w 1983 r. Od 1992 r. pismo, mimo że jest kwartalnikiem, praktycznie ukazuje się w cyklu półrocznym [.].[9] S tanowi cenne źródło informacji na temat bibliotek regionu warmińsko-mazurskiego oraz prezentuje materiały dokumentacyjne, które będą pomocne [.] przyszły[m] badacz[om] odtwarzający[m] dzieje bibliotekarstwa publicznego w [tym] województwie.[10] Na jego łamach publikowane są zestawienia bibliograficzne, wykazy nowości wydawniczych, kalendaria rocznic, kroniki odnotowujące ważne wydarzenia związane z bibliotekarstwem, wywiady z ludźmi książki oraz rozmaitości biblioteczne i literackie. Na uwagę bibliotekarzy z innych części Polski zasługują przede wszystkim artykuły autorów zagranicznych oraz referaty z konferencji, które wzbogacają treści o charakterze regionalnym.
    Książnica Płocka im. Władysława Broniewskiego jest wydawcą "Bibliotekarza Płockiego", półrocznika o charakterze informacyjnym i instrukcyjno-metodycznym. Pismo to zawiera szczegółowe sprawozdania z pracy biblioteki (wraz z informacją statystyczną), prezentacje sylwetek bibliotekarzy i osób związanych z książnicą, artykuły na temat zaprzyjaźnionych instytucji, relacje z wydarzeń, porady bibliograficzne i teksty, w których bibliotekarze dzielą się swoimi doświadczeniami. Strona internetowa placówki udostępnia pełną lub częściową zawartość poszczególnych numerów w formacie PDF (od zeszytu 2/2003).
    Podobnym periodykiem jest "Poradnik Bibliograficzno-Metodyczny", który powstaje w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu. Kwartalnik ten posiada kronikę, kalendarz rocznic, obchodów i wydarzeń, wykazy nowości wydawniczych, publikowanych na terenie Wielkopolski oraz działy, w których prezentuje zestawienia bibliograficzne, pomoce metodyczne i materiały o charakterze regionalnym.
    Aż dwie publikacje udostępnia Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie. Rocznik "Bibliotekarz Lubelski" ukazuje bibliotekarstwo lubelskie w aspekcie historycznym. Można w nim znaleźć artykuły dotyczące dziejów WBP, wybranych kolekcji bibliotecznych oraz prezentacje sylwetek zasłużonych bibliotekarzy. Zawartość poszczególnych numerów uzupełnia przegląd wydawnictw regionalnych i kronika, odnotowująca najważniejsze wydarzenia kulturalne. Charakter informacyjny posiada natomiast "Dostrzegacz Biblioteczny". Kwartalnik ten pierwotnie był wewnętrznym pismem książnicy, aczkolwiek z biegiem czasu przekształcił się w periodyk kierowany do bibliotekarzy z całej Lubelszczyzny, dlatego też został wzbogacony o liczne materiały metodyczne, informacje o wydarzeniach bibliotekarskich, relacje z imprez, teksty programów i projektów. Jego redakcją zajmuje się Dział Instrukcyjno-Metodyczny biblioteki. W Sieci są dostępne numery z lat 2002-2007.

 

"Warsztaty Bibliotekarskie" - kwartalnik Biblioteki Pedagogicznej w Piotrkowie Trybunalskim  

    Pismem o charakterze specjalistycznym są "Warsztaty Bibliotekarskie", publikowane przez Bibliotekę Pedagogiczną w Piotrkowie Trybunalskim. Kwartalnik ten pierwotnie był kierowany do bibliotekarzy szkolnych i nauczycieli z regionu piotrkowskiego. Od 2004 r. mogą z niego korzystać wszyscy zainteresowani, którzy posiadają dostęp do Internetu. Na jego łamach są zamieszczane liczne pomoce metodyczne: scenariusze, konspekty, zestawienia bibliograficzne, artykuły związane z edukacją czytelniczą i medialną oraz warsztatem pracy nauczyciela bibliotekarza. Ze względu na program proekologiczny realizowany przez BPP, do każdego numeru dołączana jest wkładka "Edukacja Ekologiczna", która służy pomocą nauczycielom przyrody i wychowania proekologicznego.

***

    Charakter periodyków elektronicznych, wydawanych przez polskie książnice, jest zróżnicowany. Wśród tytułów, prezentowanych na stronach internetowych bibliotek dominują czasopisma poradnikowe, instrukcyjno-metodyczne, fachowe i informacyjne. Część z nich powstaje z myślą o bibliotekarzach, dla których staje się płaszczyzną wymiany wiedzy i doświadczeń. Niejednokrotnie są to pisma, które mogą się pochwalić długą tradycją w wersji papierowej. Inne są kierowane do użytkowników bibliotek, aby dostarczać im szybkiej informacji na temat historii danej książnicy, jej zbiorów, zaplecza informacyjnego oraz organizowanych imprez kulturalnych.

 

Wykaz czasopism elektronicznych z pełnym lub częściowym dostępem do tekstu wydawanych przez polskie biblioteki [11]

 

CZASOPISMA ELEKTRONICZNE

"Bibliotekarz Warmińsko-Mazurski" : http://www.wbp.olsztyn.pl/bwm/.
"Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie" : http://kangur.ae.krakow.pl/Biblioteka/Biuletyn/.
"Warsztaty Bibliotekarskie" : http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/index.htm.

 

ELEKTRONICZNE ODPOWIEDNIKI CZASOPISM DRUKOWANYCH

"Bibliotekarz Lubelski" : http://hieronim.wbp.lublin.pl/wbp/b/publ/publ_bibliotekarz.htm.
"Bibliotekarz Płocki" : http://www.bibl.plock.pl/index.php?ile=20.
"Bibliotheca Nostra" : http://www.biblioteka.awf.katowice.pl/biuletyn.html.
"Biuletyn Informacyjny Biblioteki Narodowej" : http://www.bn.org.pl/index.php?id=5&czasop=2&elektr.
"Dostrzegacz Biblioteczny" : http://hieronim.wbp.lublin.pl/wbp/b/onas/dostrzegacz.htm.
"Polish Libraries Today" : http://www.bn.org.pl/index.php?id=5&czasop=4&elektr.
"Poradnik Bibliograficzno-Metodyczny" : http://www.wbp.poznan.pl/index.php?mode=aktualnosciwbp &action=main&menu=1&id=1490&o=poradnik%20bibliograficzno-metodyczny&lang=PL.
"Rocznik Biblioteki Narodowej" : http://www.bn.org.pl/index.php?id=5&czasop=1&elektr.
"Winieta" : http://www.bracz.edu.pl/winieta/winieta.php.

 

Przypisy:

[1] Artykuł jest skrótem referatu Czasopisma w Internecie jako przejaw społeczeństwa informacyjnego. Przegląd tytułów publikowanych na stronach internetowych polskich bibliotek wygłoszonego w dniu 8 listopada 2007 r. przez A. Marcol podczas Konferencji Naukowej "Rola biblioteki w kształtowaniu społeczeństwa wiedzy" zorganizowanej przez Pedagogiczną Bibliotekę Wojewódzką im. J. Lompy w Katowicach oraz Wydział Nauk Społeczno-Pedagogicznych w Katowicach Wyższej Szkoły Pedagogicznej TWP w Warszawie.
[2] Szerzej: M. Nahotko: Naukowe czasopisma elektroniczne. Warszawa 2007, s. 27-42.
[3] W. Gawarecki: Lista polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych [on-line]. Tryb dostępu: http://bilon.miks.uj.edu.pl/archiwum/czasopisma/pol.html [dostęp: 28.08.2007].
[4] Por.: M. Stepowicz: Czasopisma w Internecie. EBIB [dokument elektroniczny] 1999, nr 2. Tryb dostępu: http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib02/stepow.html [dostęp: 30.08.2007].
[5] Zob: Dziedzina "bibliotekoznawstwo i informacja naukowa" W: A. Pulikowski, A. Drabek: Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne [on-line]. Katowice: Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego, Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego, 2005. Tryb dostępu: http://www.bg.us.edu.pl/bazy/czasopisma/ [dostęp: 4.02.2008].
[6] http://www.bn.org.pl/index.php?id=5&czasop=2 [dostęp: 13.02.2008].
[7] http://www.bn.org.pl/index.php?id=5&czasop=4 [dostęp: 13.02.2008].
[8] http://kangur.ae.krakow.pl/Biblioteka/Biuletyn/ [dostęp: 7.12.2007].
[9] http://www.wbp.olsztyn.pl/publikacje/index.html [dostęp: 13.02.2008].
[10] Tamże.
[11] Dołączona do artykułu lista czasopism elektronicznych wydawanych przez polskie biblioteki została opracowana na podstawie informacji zawartych w bazie "Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne". Uwzględniono również kilka tytułów o charakterze poradnikowym i informacyjno-metodycznym, które posiadają ISSN. Pominięto wydawnictwa dostępne za pośrednictwem bibliotek cyfrowych, tytuły udostępniające wyłącznie spisy treści oraz czasopisma o innej tematyce niż bibliotekarska i bibliotekoznawcza.