WARSZTATY BIBLIOTEKARSKIE NUMER 4(24), GRUDZIEŃ 2007PoprzedniNastępny

 

Serwis BPP | Warsztaty Bibliotekarskie | 2007 nr 4 | Folksonomie ...

Marcin Roszkowski
bibliotekarz Biblioteki Filii Akademii Świętokrzyskiej w Piotrkowie Trybunalskim

 
  Folksonomia jako narzędzie społecznego tagowania  
     
 

    Specyficzny rodzaj serwisów internetowych tworzonych po 2001 roku (data umowna) daje użytkownikom możliwość ingerencji w ich treść, formę jej przedstawiania oraz dostosowanie ich funkcjonowania do ich indywidualnych potrzeb. Taką tendencję w projektowaniu i funkcjonowaniu serwisów internetowych zwykło nazywać się terminem Web 2.0. Nie jest to określenie nowej wersji Internetu czy World Wide Web, lecz nowy sposób interpretacji interakcji pomiędzy użytkownikiem oraz zasobami internetowymi a także usługami oferowanymi przez serwisy tam funkcjonujące. Możliwość wpływania przez użytkownika na ilość i rodzaj udostępnianych mu informacji przez aplikacje internetowe zrewolucjonizowała dotychczasowe postrzeganie jego roli jako biernego konsumenta informacji zgromadzonych w sieci. Web 2.0 przejawia się w aktywności poszczególnego użytkownika, ale również społeczności, jaką tworzą grupy osób połączonych wspólnymi potrzebami informacyjnymi, celami, poglądami, zainteresowaniami itd. Interakcja i integracja - to dwa kluczowe słowa charakteryzujące koncepcję Web 2.0. Do najpopularniejszych form realizacji tej koncepcji w Internecie należy niewątpliwie Wikipedia (http://pl.wikipedia.org). Serwis ten pełni funkcję encyklopedii ogólnej, gdzie tworzenie poszczególnych artykułów hasłowych powierza się anonimowym użytkownikom Internetu. Istnieje oczywiście pewna forma kontroli (np. redaktorzy poszczególnych działów), lecz pełni ona funkcję raczej administracyjną w kontekście pracy całego systemu. To użytkownicy tworzą treść Wikipedii i to oni poprzez aktywne uczestnictwo dyskutują nad poprawnością określonych wpisów i modyfikują je w razie potrzeby. Aktywność poszczególnych autorów haseł tworzy podstawowy zasób informacyjny Wikipedii. Działalność całej grupy aktywnych użytkowników jest wartością naddaną tego systemu przejawiającą się m.in. w postaci prac edytorskich i merytorycznych nad poszczególnymi wpisami. Innym, równie popularnym przykładem zastosowania koncepcji Web 2.0, jest serwis Youtube (http://www.youtube.com), który doczekał się także polskiej wersji językowej. Tutaj również zasób systemu, do którego użytkownik ma nieskrępowany dostęp, tworzy wkład indywidualnych użytkowników. Serwis ten udostępnia materiały audiowizualne z różnych obszarów działalności ludzkiej. Można tutaj odnaleźć zarówno nagrania o charakterze rozrywkowym, jak również nagrania ciekawych wykładów naukowych. To indywidualni użytkownicy, deponując wersje cyfrowe filmów, tworzą kolekcję całego serwisu.
    Aktywny udział użytkownika w kontakcie z zasobami Internetu jest możliwy dzięki odpowiednim narzędziom realizującym wspomnianą koncepcję projektowania nowoczesnych serwisów internetowych. Możliwość reakcji użytkownika na treści udostępniane przez serwisy internetowe poprzez ich opis jest realizowana poprzez narzędzie zwane folksonomią. Wikipedia, jako jedna z realizacji koncepcji Web 2.0, tak oto definiuje znaczenie tego terminu:
    Folksonomia - neologizm oznaczający praktykę kategoryzacji treści z wykorzystaniem dowolnie dobranych słów kluczowych. W znaczeniu potocznym termin ten odnosi się do grupy ludzi współpracujących spontanicznie w celu uporządkowania informacji w kategoriach [http://pl.wikipedia.org/wiki/Folksonomia]
    Budowa tego terminu powstała poprzez złączenie elementów dwóch słów folk (ang. ludowy) oraz taksonomia. Ostatni termin znany jest również w bibliotekoznawstwie w kontekście rozważań nad klasyfikacją. Przez taksonomię najogólniej rozumie się klasyfikację obiektów jednorodnych z pewnego punktu widzenia[1]. Dlatego też częściej wykorzystywanym obszarem taksonomii są nauki biologiczne, gdzie spotyka się, np. taksonomię zwierząt oraz roślin. Połączenie tych dwóch członów tworzy słowo folksonomia, które interpretowane jest jako społeczna klasyfikacja i którego twórcą jest Thomas Vander Wal. Folksonomia ma niewiele wspólnego z klasyfikacją biblioteczną. Podstawową cechą łączącą te dwa narzędzia jest kategoryzowanie, czyli przyporządkowywanie do większych grup obiektów. W przypadku folksonomii polega to na opisaniu przez użytkownika dokumentów internetowych za pomocą dowolnych słów kluczowych. W odniesieniu do tradycyjnych klasyfikacji bibliotecznych wiąże się to z bardziej skomplikowanym procesem opisania treści i formy dokumentu, z wykorzystaniem gotowego zestawu symboli oraz sztywnych zasad ich budowania. W przypadku drzewa klasyfikacji każdy dokument tak jak liść ma swoje miejsce na określonej gałęzi. W odniesieniu do folkosnomii nie ma drzewa, na którym można powiesić liść. Liście tego samego kształtu "są zgrabiane" w jednym miejscu, a koloru w innym. W dużym uproszczeniu funkcjonowanie folksonomii polega na umożliwieniu użytkownikowi scharakteryzowania treści, które udostępnia mu serwis, w taki sposób aby inni użytkownicy mogli mieć dostęp do takich charakterystyk.
    Wyrażanie opinii przez użytkowników na temat treści i formy dokumentów internetowych odbywa się poprzez proces tzw. tagowania. Polega on na stworzeniu przez użytkownika charakterystyki dokumentu internetowego w postaci niekontrolowanych słów kluczowych. Nazwa tagowanie oznacza tworzenie znaczników, czyli słów kluczowych znakujących jakiś dokument. Użytkownik, przypisując mu charakteryzujące go słowa kluczowe - taguje dokument. Użytkownicy Internetu używają słów kluczowych, czyli tzw. tagów zarówno do opisywania treści dokumentów (np. scenariusze lekcji, język polski, klasa 6), jak również do wyrażania subiektywnych opinii o nich (słabe, ciekawe, błędy!). Dlatego też widoczne dla innych użytkowników słowa, którymi opisaliśmy dokument, mogą pomóc w decyzji, np. o przeczytaniu określonego dokumentu lub porzuceniu go i poszukaniu innego, o którym wypowiedziano się (poprzez tagi) "w bardziej pochlebny sposób." Jeżeli duża liczba użytkowników opisuje zawartość jakiegoś serwisu internetowego w taki sposób, to mamy do czynienia z jednorazowymi subiektywnymi opiniami, które składają się na charakterystykę całej kolekcji za pomocą tagów, czyli słów kluczowych.
    Najlepszym przykładem folksonomii jest serwis del.icio.us, którego działanie polega na umieszczaniu w nim przez pojedynczego użytkownika adresów ciekawych i wartościowych stron internetowych oraz opisaniu ich przez słowa kluczowe. Każdy z zarejestrowanych w serwisie użytkowników ma możliwość dodawania adresów swoich ulubionych stron www oraz tagowania adresów już tam zamieszczonych. Tym samym tworzy się społecznie wielki spis adresów stron internetowych, do których z różnych powodów warto zajrzeć, dodatkowo ocenionych i opisanych przez użytkowników.

Rys. 1. Wyszukiwanie adresów stron WWW w serwisie del.icio.us, oznakowanych za pomocą słowa biblioteka

    Innym znanym sposobem zastosowania folksonomii jest serwis Flickr. Funkcjonuje on na zasadzie powszechnego albumu ze zdjęciami. Każdy zarejestrowany użytkownik może zdeponować w serwisie swoje zdjęcia w wersji elektronicznej po to, aby inni użytkownicy mogli je zobaczyć. Każde ze zdjęć opisane przez osobę je deponującą za pomocą tagów może zostać odnalezione poprzez wpisanie w wyszukiwarce serwisu odpowiednich słów kluczowych.

Rys. 2. Rezultaty wyszukiwania w serwisie Flickr zdjęć oznakowanych za pomocą słowa biblioteka

    Jednym z polskich odpowiedników tego typu serwisów jest Fotosik.pl. Zasada działania jest tutaj taka sama jak w przypadku serwisu Flickr. Użytkownicy tworzą zasób serwisu poprzez deponowanie w nim swoich zdjęć, które po oznakowaniu za pomocą słów kluczowych stają się dostępne dla innych użytkowników.

Rys. 2. Rezultaty wyszukiwania w serwisie Fotosik.pl zdjęć oznakowanych za pomocą słowa biblioteka

     Obok folksonomii funkcjonujących jako niezależne serwisy internetowe (np. del.icio.us, fotosik.pl) tego typu narzędzia są również częścią większych usług internetowych. Serwisy typu Amazon.com czy Empik.com dają możliwość swoim użytkownikom wypowiedzenia się o oferowanych produktach również poprzez dołączenie do ich opisów zestawów tagów. Są one pomocne zarówno przy wyszukiwaniu, jak również pomagają podjąć decyzję dotyczącą kupna danego towaru.
    Serwisy internetowe udostępniające funkcje społecznej klasyfikacji swoich zasobów cieszą się dużą popularnością wśród użytkowników Internetu. Możliwość interakcji z serwisem oraz z innymi użytkownikami poprzez aktywne uczestnictwo w tworzeniu zawartości, jak również w jej opisywaniu i ocenie poprzez tagowanie jest niewątpliwie zaletą współczesnych usług informacyjnych i rozrywkowych w Internecie. Dotychczasowa spuścizna Internetu w postaci niekontrolowanej możliwości opublikowania jakiegokolwiek materiału, staje się poważnym problemem. Amatorstwo publikowania prowadzi do amatorstwa w katalogowaniu[2]. Tagowanie użytkowników w folksonomiach ma niewiele wspólnego z profesjonalnym katalogowaniem przez bibliotekarzy. Pokazuje ono chęć aktywnego uczestnictwa użytkowników Internetu w tworzeniu zawartości serwisów oraz generowaniu wartości dodanej w postaci tagów wyrażających ich zdanie o tematyce kolekcji oraz subiektywne opinie o jej jakości. Z punktu widzenia pracy nauczyciela bibliotekarza folksonomia stanowi ciekawe rozwiązanie w kontekście umożliwienia użytkownikom opisywania książek poprzez katalogi OPAC. Konfrontacja opisów rzeczowych wykonywanych przez bibliotekarza z tagami nadawanymi przez użytkowników byłaby na pewno interesująca. Wykorzystanie tego typu narzędzi w serwisach internetowych prowadzonych przez biblioteki wpisuje się w opracowywaną i wdrażaną od kilku lat koncepcję Biblioteka 2.0. Z innego punktu widzenia narzędzia społecznego tagowania mogą być również wartościowym źródłem informacji. System Flickr w bardzo prosty sposób umożliwia wyszukiwanie plików graficznych, które mogą zostać, np. wykorzystane w dydaktyce. W systemie del.icio.us można odnaleźć linki do sprawdzonych stron internetowych tam umieszczonych, np. przez nauczycieli wykorzystujących je do przygotowywania lub prowadzenia zajęć.
    Folksonomia jest ciekawym narzędziem, którego wykorzystanie przez społeczność internatuów pozwala na odczytanie ich subiektywnych opinii na temat opisywanej kolekcji wyrażonych w tagach (słowach kluczowych), którymi znakują dokumenty. To z kolei może być pomocne zarówno w odnalezieniu dokumentu poprzez dane słowo kluczowe, jak również jego nacechowanie emocjonalne może pomóc podjąć decyzję o wykorzystaniu danego dokumentu lub pominięciu go.

Przypisy:
[1] SOSIŃSKA-KALATA, BarbaraKlasyfikacja : struktury organizacji wiedzy, piśmiennictwa i zasobów informacyjnych Warszawa: Wydaw. SBP 2002 ISBN 83-87629-87-1
[2] SHIRKY, ClayFolksonomies are a forced move. [Dokument elektroniczny] 2005 [dostęp: 19-11-2007]. Dostępny w World Wide Web: http://many.corante.com/archives/2005/01/22/folksonomies_are_a_forced_move_a_response_to_liz.php

 
 

 

Folksonomia jako narzędzie społecznego tagowania / Marcin Roszkowski // W: Warsztaty Bibliotekarskie [Dokument elektroniczny] / red. nacz. Wiesława Olczykowska. - Czasopismo elektroniczne. - Nr 4/2007 (24) grudzień. - Piotrków Trybunalski : Biblioteka Pedagogiczna, 2007. - Tryb dostępu: http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2007/4/070404.htm. - ISSN 1732-7008