WARSZTATY BIBLIOTEKARSKIE NUMER 2-3(22/23), WRZESIEŃ 2007PoprzedniNastępny

 

Serwis BPP | Warsztaty Bibliotekarskie | 2007 nr 2-3 | Organizacja i zarządzanie ...

Urszula Franas-Mirowska
zastępca dyrektora Biblioteki Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach ds. w Piotrkowie Trybunalskim

 
  Organizacja i zarządzanie biblioteką akademicką w kontekście zmian w szkolnictwie wyższym - refleksje ogólne  
     
 

WPROWADZENIE

     Biblioteka akademicka, podobnie zresztą jak biblioteka szkolna, jest organizacyjnie związana ze strukturą jednostki macierzystej, w tym wypadku szkoły wyższej. Sens jej działania opiera się na wspomaganiu realizacji celów dydaktycznych uczelni poprzez przekazywanie treści wyznaczonych programem nauczania oraz kształcenie umiejętności pracy naukowej. Powiązanie biblioteki z uczelnią nie wyklucza faktu, iż stanowi ona wyodrębnioną strukturę organizacyjną, tym większą, im posiada bogatsze zbiory, zasoby kadrowe, realizuje bardziej rozbudowane i skomplikowane procesy biblioteczne. Biblioteki akademickie w drodze przekształceń ewolucyjnych dokonują zmian strukturalnych i organizacyjnych, tak by postrzegane były przez otoczenie jako niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania uczelni. Jednak procesu zmian w tych instytucjach nie można traktować jako przejawu swoistej mody. Celem nadrzędnym wszelkich innowacji w zakresie usług, metod zarządzania, struktur organizacyjnych jest podniesienie skuteczności i efektywności działania biblioteki.

"STARE-NOWE" TENDENCJE W BIBLIOTEKARSTWIE AKADEMICKIM

    Bibliotekarstwo, w tym także akademickie, jako jedna z dziedzin funkcjonowania społecznego, w ostatnich latach stanęło przed koniecznością ewoluowania. Zmianie uległo nie tylko bezpośrednie otocznie bibliotek, lecz także katalog celów i zadań, dla których biblioteki istnieją [16]. Owa ewaluacja jest nie tylko naturalną konsekwencją przemian w pragmatyce bibliotekarskiej, ale także wiedzy o bibliotekarstwie w kontekście nauk interdyscyplinarnych. Jacek Wojciechowski podkreśla, że biblioteki nie istnieją w próżni, ani nie istnieją dla siebie, trudno żeby zmiany w ich otoczeniu nie miały wpływu na biblioteczne funkcjonowanie [17] Biblioteczna obsługa szkół wyższych na przestrzeni dziesięcioleci wykształciła w uczelni model sieci organizacyjnej, zbudowany z biblioteki głównej, posiadającej uniwersalny charakter zbiorów oraz dziedzinowych księgozbiorów w wydziałach i instytutach. Funkcjonowanie tego typu działalności biblioteczno-informacyjnej w szkole wyższej, z powodu na jego kosztowność, przestało być korzystne. Obecnie przesłanki ekonomiczne przesądziły, że zaczęto scalać rozdrobnione organizmy w jeden wielodziedzinowy księgozbiór. Biblioteka uczelni jest tym silniejsza, im istnieje możliwość jej lokalizacji w kampusowej organizacji uczelni. W ten sposób utworzona "megabiblioteka" jest książnicą wielozakresową oferującą wszystkie możliwe formy usług bibliotecznych. Przyszłość tych jednostek upatruje się także w próbie ich otwarcia na publiczność nieakademicką. Zapewne konsekwencją upublicznienia bibliotek szkół wyższych będzie zacieranie się granic między nimi a bibliotekami publicznymi [17].
    Zmiany w bibliotekach akademickich podyktowane są kilkoma zasadniczymi czynnikami. Pierwsza z nich dotyczy przeobrażeń zachodzących w szkolnictwie wyższym, a więc stale rosnącej liczby studentów, rozszerzania form studiów, przejścia od "nauczania" do "uczenia", idei nauczania na odległość, e-edukacji, zarządzania informacją, standardów i certyfikatów kształcenia zarówno krajowych, jak i europejskich [2]. W związku z rozwojem nowych kierunków i form nauczania w szkole wyższej, biblioteki akademickie, jako zaplecze dydaktyczne uczelni, poddawane są ocenom wewnętrznym i zewnętrznym [8][11]. Jakość kształcenia w szkołach wyższych oceniana jest w Polsce przez Państwową Komisję Akredytacyjną, która ocenia między innymi biblioteczną obsługę studentów. Stąd placówki te muszą dostosowywać plany swojej działalności do wymogów współczesnego szkolnictwa wyższego oraz nadążać za jego rozwojem. Nie ulega wątpliwości, iż głównym obszarem ich działalności jest, i w dalszym ciągu pozostanie, bezpośrednia obsługa i wsparcie dydaktyki oraz badań naukowych poprzez gromadzenie i udostępnianie podręczników, tak w ich formie tradycyjnej, jak i elektronicznej oraz baz danych. Drugim czynnikiem zmian w obszarze edukacji akademickiej są technologie informacyjne, które opanowały i zdominowały obszar codziennej praktyki bibliotekarskiej, między innymi w szkołach wyższych. Informatyzacja działalności bibliotecznej w istotny sposób uatrakcyjniła ich usługi. W dobie coraz powszechniej stosowanych współczesnych technologii informacyjnych, coraz bardziej wymagających pracowników naukowych i studentów, biblioteka pełni zadania ośrodka informacji naukowej, wyposażonego w dziedzinowe serwisy informacyjne, z nieograniczonym dostępem do internetowych baz danych. Nową inicjatywą w działalności dydaktycznej w szkole wyższej jest obecnie e-edukacja. Jeśli polskie uczelnie skorzystają z takiej formy nauczania, wówczas biblioteki zmuszone będą do udostępniania w formie elektronicznej pakietów dydaktycznych [12]. W kontekście zmian edukacyjnych oraz w dążeniu do zbudowania społeczeństwa informacyjnego i uczącego się ważną rolę będą miały do spełnienia biblioteki akademickie - gromadząc i udostępniając odpowiednie materiały oraz informując o nich i ich treści obecnych i potencjalnych użytkowników [10].
Dla zmian w obszarze szkolnictwa wyższego i obsługujących go bibliotek uczelnianych mają znaczenie finanse. Obecnie panuje tendencja polegająca na dążeniu do decentralizacji budżetu w ramach uczelni. W efekcie środki finansowe przekazywane są do dyspozycji dziekanów, co w znacznym stopniu czyni trudniejszymi podejmowanie wspólnych przedsięwzięć dotyczących całej uczelni. Takimi zadaniami o charakterze ogólnouczelnianym z zakresu spraw bibliotecznych mogą być decyzje związane, np. z komputeryzacją, zakupem czasopism i baz danych [6]. Z drugiej strony dotacje przeznaczone na działalność biblioteczną są niewystarczające w stosunku do rosnących kosztów funkcjonowania bibliotek. Dotyczy to przede wszystkim rosnących wydatków na źródła w postaci elektronicznej, na prenumeratę czasopism, jak również stałego wzrostu cen książek.

STATUS BIBLIOTEKI UCZELNIANEJ W ŚWIETLE USTAWY "Prawo o szkolnictwie wyższym" ORAZ EUROPEJSKICH DOKUMENTÓW STRATEGII EDUKACYJNEJ

    Ustawa z 27 lipca 2005 roku "Prawo o szkolnictwie wyższym"[3] jest kolejnym aktem normatywnym, który w sposób kompleksowy zajmuje się szkolnictwem wyższym, w tym także bibliotekami akademickimi. Zasadnicze znaczenie dla organizacji bibliotek uczelnianych, a dokładniej, systemu biblioteczno-informacyjnego, posiada art. 88 ustawy [1][4][5]. Zapis ten stanowi, że:
a) na uczelni działa system biblioteczno-informacyjny, jest to obowiązkowy element struktury organizacyjnej tego zakładu,
b) podstawę uczelnianego systemu biblioteczno-informacyjnego stanowi biblioteka,
c) organizację i funkcjonowanie systemu biblioteczno-informacyjnego uczelni, w tym zasady korzystania z niego przez osoby niebędące pracownikami, doktorantami lub studentami uczelni, określa statut.
    Tak więc nowa ustawa stawia bibliotekę uczelnianą w centrum systemu biblioteczno-informacyjnego uczelni. Zrezygnowano z określenia "biblioteka główna uczelni", w ten sposób przepisy odnoszą się także do tych uczelni, które posiadają tylko jedną bibliotekę[5]. W art. 13 ustawy do podstawowych zadań uczelni zaliczono m. in. upowszechnianie i pomnażanie osiągnięć nauki, kultury narodowej i techniki, w tym poprzez gromadzenie i udostępnianie zbiorów bibliotecznych i informacyjnych. Taki zapis wskazuje, że biblioteka uczelni pozostaje jednostką organizacyjną o zadaniach podstawowych, bowiem wykonuje statutowe cele uczelni. Spełnia zadania usługowe, świadczy, określone w statucie i regulaminie biblioteki, usługi biblioteczno-informacyjne. Jest nadal jednostką organizacyjną o charakterze ogólnouczelnianym, świadczy swoje usługi wszystkim pracownikom działalności podstawowej uczelni, wszystkim użytkownikom uczelni. W ustawie brakuje przepisów o regulaminie organizacyjnym, który zgodnie z zapisem art. 12 ustawy o bibliotekach, obowiązuje także biblioteki uczelniane. Organizację i funkcjonowanie systemu biblioteczno-informacyjnego oraz szczegółowe zasady korzystania z biblioteki akademickiej przez osoby niebędące pracownikami, doktorantami lub studentami uczelni ma określać statut.
    Określa on także skład, kompetencje oraz tryb powoływania rady bibliotecznej jako organu opiniodawczego rektora. Biblioteką uczelnianą kieruje dyrektor, zatrudniany przez rektora, po zasięgnięciu opinii senatu uczelni. Funkcję dyrektora może pełnić osoba posiadająca uprawnienia bibliotekarza dyplomowanego oraz dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej lub osoba posiadająca stopień naukowy. Kierownictwo biblioteki uczelnianej, zgodnie z art. 61 ust. 7, ma prawo do uczestnictwa w posiedzeniach senatu z głosem doradczym. Bibliotekarze dyplomowani mają status nauczycieli akademickich [5].
    Wejście Polski do UE nie pozostaje bez wpływu na szkolnictwo wyższe, a w związku z tym również i na biblioteki uczelniane. Europejski obszar szkolnictwa wyższego wyznaczają dwa dokumenty: Deklaracja Bolońska oraz Strategia Lizbońska. Pierwszy z nich określa kierunki zmian w zakresie szkolnictwa wyższego, drugi postuluje rozwój gospodarki opartej na wiedzy. Nie jest zaskoczeniem dla środowiska bibliotekarskiego, że w żadnym z tych dokumentów nie znajduje się omówienie funkcji i zadań biblioteki w realizacji strategii edukacji europejskiej. Dlatego też pozostaje jedynie zinterpretować i zaadaptować zapisy tych dokumentów dla celów bibliotek akademickich. Naczelna idea rozwoju Europy opiera się na budowie społeczeństwa informacyjnego, stąd też biblioteki pozostają instytucjami, które w tym zakresie mają wiele do zaoferowania. Po pierwsze, w związku ze wspieraniem mobilności kształcenia polskie uczelnie mają szansę zainteresować swoją ofertą edukacyjną studentów z innych krajów, głównie z Europy Wschodniej. W związku z tym rodzi się nowe zadanie dla bibliotek akademickich - celowe gromadzenie i uzupełnianie zbiorów w językach obcych. Nowy typ użytkownika - student, wykładowca - będzie oczekiwał kompleksowej informacji w znanym mu języku[12]. Po drugie, postulat "ustawicznego kształcenia" w odniesieniu do bibliotek nie oznacza nic innego jak konieczność kształcenia użytkowników w korzystaniu z nowych źródeł i technologii informacyjnych.
    Po trzecie, działalność bibliotek akademickich na polu wykorzystania nowoczesnych narzędzi informacji w służbie nauki łączy się bezpośrednio z realizacją kolejnego celu Unii Europejskiej, którym jest powszechny dostęp do technologii informacyjno-komunikacyjnych. Aby zrealizować założenia Deklaracji Bolońskiej i Strategii Lizbońskiej, stworzono Strategię rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do roku 2010[13]. We wspomnianym dokumencie wyszukiwanie informacji uznano za jedną z najbardziej niezbędnych umiejętności na rynku pracy. Stąd też zadaniem biblioteki będzie dążenie do aktywnego uczestnictwa w kształceniu użytkowników informacji.

NOWE ROZWIĄZANIA STRUKTURALNE I ORGANIZACYJNE

    Sprawnie działająca biblioteka akademicka poprzez obieg dokumentów oraz upowszechnianie wiedzy, posiada ogromne znaczenie dla dydaktyki szkoły wyższej. Nic więc dziwnego, że z coraz większą uwagą podchodzi się do sprawnej organizacji, kierowania i racjonalizacji pracy w bibliotekach. Świadczy o tym bogata literatura fachowa, traktująca o sprawach organizacji i zarządzania w tych placówkach. W ciągu ostatnich lat wiele zmieniło się w otoczeniu bibliotek. Konieczność przeobrażeń strukturalnych i organizacyjnych wymuszona jest głównie dążeniem do usprawnienia i uefektywnienia pracy bibliotek. Na całość organizacyjną biblioteki, jak każdej instytucji, składa się wiele elementów składowych, takich jak: struktura organizacyjna, metody kierowania, pracownicy i ich dobór, rozmieszczenie zbiorów, formy pracy, kontrola funkcjonowania biblioteki. Ich wzajemne dopasowanie decyduje o stopniu jej zorganizowania[18].
     Nowe tendencje dotyczące organizacji i zarządzania bibliotekami można odnaleźć na różnych poziomach kierowania w strukturze organizacyjnej: w planowaniu, organizowaniu i kierowaniu[21].
    Do nowych rozwiązań strukturalnych i organizacyjnych, stosowanych w bibliotekach akademickich należą[7][16][19][9]:
1. Struktury oparte na tradycyjnym podziale procesów i czynności bibliotekarskich (gromadzenie, opracowanie, przechowywanie, udostępnianie) w związku z wdrażaniem komputerowych systemów bibliotecznych oraz elektronicznych środków przekazu, łączą niektóre oddziały, np. gromadzenia i opracowania,
2. W efekcie wprowadzania wolnego dostępu do zbiorów, w naturalny sposób łączone są funkcje oddziałów udostępniania, informacji i magazynów,
3. Korzystanie z pracy specjalistów dziedzinowych przy gromadzeniu i opracowaniu literatury fachowej, udostępnianiu i informacji,
4. Powoływanie doraźnych, czasowych zespołów problemowych, kolegiów i grup roboczych w celu wykonania zadań niemożliwych do realizacji w stałym układzie organizacyjnym. Do zespołów, pełniących określone zadania w bibliotekach zaliczyć można, np.: zespoły ds. elekcji zbiorów, zespoły ds. zbiorów i usług, zespoły ds. promocji, zespoły ds. opracowania słowników haseł przedmiotowych.
5. Tworzenie nowoczesnych struktur elastycznych, zwanych strukturami macierzowych, które polegają na przypisywaniu pracowników do kilku różnych stanowisk pracy. Istotną kwestią, którą należy podnieść przy charakterystyce zastosowań macierzowych, jest ich praktyczne zastosowanie w małych bibliotekach naukowych. Placówka posiadająca mniej liczny personel musi wykonać te same zadania, co biblioteka duża. Stąd stosowanie sztywnych podziałów strukturalnych jest niemożliwe. W praktyce oznacza to, że każdy pracownik może wykonywać czynności priorytetowe, które decydują o wizerunku biblioteki w otoczeniu. Za takie zadania należy uznać usługi; udostępnienie i informowanie. Szczególnie w dużych bibliotekach pokutuje jakże błędne przekonanie, że w agendach udostępniania zatrudniani są pracownicy o niższych kwalifikacjach, którzy nie sprawdzili się w innych działach. Często praca w wypożyczalni traktowana jest jako przysłowiowa "kara" bądź "degradacja zawodowa". Wykonywanie jej przez wszystkich bibliotekarzy sprawia, że w naturalny sposób nie ma podziału na lepszych i gorszych. W związku z tym właśnie małe biblioteki potrzebują pracowników o szerokiej wiedzy zawodowej, uniwersalnych umiejętnościach, przekonanych o wartości pracy z czytelnikiem.

METODY ZARZĄDZANIA DZIAŁALNOŚCIĄ BIBLIOTEKI

    Współczesne tendencje w zarządzaniu bibliotekami zwracają uwagę na dwie sprawy:
a) kompleksowe patrzenie na instytucję, jako na zespół klientów zewnętrznych i wewnętrznych,
b) dostrzeganie znaczenia i uwzględnianie w zarządzaniu aspektów kulturowych, określanych jako kultura organizacyjna[20]
    Nowoczesne metody i techniki zarządzania biblioteką wykorzystują dorobek różnych dziedzin nauki: psychologii, socjologii, prakseologii, matematyki oraz podstaw organizacji i zarządzania. Mogą być ukierunkowane na realizację różnych zadań, lecz ich celem nadrzędnym jest lepsza organizacja pracy w bibliotece poprzez lepsze wykorzystanie personelu oraz potencjału rzeczowego, informacyjnego i finansowego biblioteki [15]
    Spośród wielu metod zarządzania, stosowanych również przez organizacje gospodarcze, biblioteki akademickie przyjęły do stosowania m. in.[15][2]:
1. Zarządzanie strategiczne, które umożliwia wykorzystanie szans i możliwości rozwoju w celu podniesienia jakości usług w bibliotece. Polega na długoterminowym kierowaniu biblioteką, na które składają się decyzje, planowanie, realizacja zadań i ich kontrola,
2. Planowanie strategiczne jest procesem planowania zmian, który bada zewnętrzne i wewnętrzne środowisko, analizuje jego wpływ na przyszłe zmiany i buduje strategie w celu osiągnięcia sukcesu w przyszłości,
3. Zarządzanie jakością w bibliotece, czyli dążenie do wysokiego poziomu jej organizacji, dbałość o najwyższy poziom świadczonych przez nią usług. Pojęcie jakości w praktyce bibliotekarskiej rozumiane jest jako:
a) jakość oparta na ocenie usługi, poprzez stosowanie wskaźników użyteczności zbiorów, dostępności zbiorów, stopnia realizacji kwerend, czasu oczekiwania na usługę, natężenia wypożyczeń,
b) jakość oparta na badaniu potrzeb, oczekiwań i wymagań użytkowników,
c) jakość oparta na kontroli realizacji procesów bibliotecznych i ocenie ich prawidłowości poprzez badanie zgodności z normami,
d) jakość oparta na finansowych kosztach funkcjonowania biblioteki oraz kosztach utrzymania jakości, rozumianych jako koszty szkoleń, koszty inspekcji i sprawozdań, koszty błędów,
4. Total Quality Management (TQM) jest metodą zarządzania zorientowaną na uzyskanie trzech podstawowych celów: satysfakcję użytkowników biblioteki, podnoszenie jakości i ciągłe doskonalenie pracy biblioteki, zaangażowanie pracowników biblioteki i ich satysfakcję z wykonywanej pracy,
5. Benchmarking biblioteczny jako metoda zarządzania dąży do usprawniania funkcjonowania biblioteki, w drodze przejmowania do swojej organizacji najskuteczniejszych rozwiązań z najlepszych bibliotek. Jest metodą porównywania się z najlepszymi.
    Przedstawione wyżej metody nie wyczerpują wszystkich narzędzi zarządzania. Ramy niniejszego artykułu pozwalają jedynie na krótką charakterystykę niektórych. Wiedza teoretyczna o możliwościach, jakie oferują, wspomaga podejmowanie decyzji, lecz nie zastąpi doświadczenia w kierowaniu biblioteką.

UWAGI KOŃCOWE

    Stosowanie metod i technik w zarządzaniu biblioteką akademicką poprawia efektywność jej pracy, lecz nie stanowi jeszcze "złotego środka" w rozwiązywaniu trudności. W związku z tym szczególnej wagi nabierają działania utwierdzające obecność tej placówki w społeczności szkoły wyższej.
    Biblioteka akademicka musi reagować na zapotrzebowania pracowników i studentów na literaturę i wszelkiego typu informację, tak by zminimalizować dysonans między tym, co może zaoferować a wymaganiami czytelników. Stąd też sprawne zarządzanie powinno opierać się głównie na umiejętności rozpoznania oczekiwań i zróżnicowanych zainteresowań informacyjnych i badawczych. Czynności te w efekcie będą podstawą do konstruowania konkretnych planów i programów działania w aspekcie realizacji celów strategicznych[14]. Należy podkreśli, iż podstawą sukcesu w pracy biblioteki są także dobre kontakty z kierownictwem szkoły. Głównie chodzi tutaj o otwartość na potrzeby biblioteki a także gotowość pomocy i poświęcenia jej należytej uwagi.

Bibliografia:
[1] Biliński, Lucjan. Prawo biblioteczne na co dzień. Warszawa: Wydaw. SBP, 2006.
[2] Derfel-Wolf, Lidia. Planowanie strategiczne w bibliotece akademickiej. Bibliotekarz 2003, nr 12, s. 8-14.
[3] Dziennik Ustaw 2005, nr 164.
[4] Golat, Rafał. Szczególne uwarunkowania prawne bibliotek uczelnianych (szkół wyższych). Bibliotekarz 2007, nr 5, s. 14-15.
[5] Howorka, Bolesław. Nowa ustawa - nowa sytuacja biblioteki uczelnianej. W: 2 Jubileuszowa Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych. Kształcenie użytkowników naukowej informacji medycznej - koncepcje i doświadczenia. Lublin-Kazimierz Dolny, 12-14 czerwca 2006 roku. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Komisja Wydawnictw Elektronicznych. EBIB Materiały konferencyjne [on-line]. 2006, nr 14 [dostęp 28.08.2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/25kpbm/howorka.php
[6] Jazdon, Artur. Finansowanie bibliotek uczelnianych [on-line]. 2000 [dostęp 30.08.2007]. Dostępny w Worl Wide Web: http://www.forumakad.pl/archiwum/2000/10/artykuly/13.html
[7] Leytner-Zemanek, Barbara. Struktura organizacyjna biblioteki głównej w szkole wyższej jako instrument zarządzania. Przegląd Biblioteczny 1998, nr 2/3, s. 149-160.
[8] Nowaczyk, Grażyna ; Lisiecki Piotr, red. Marketingowe zarządzanie szkołą wyższą. Poznań: Wydaw. Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu, 2006.
[9] Piotrowicz, Grażyna . Model hybrydowy współczesnej polskiej biblioteki akademickiej [online] [dostęp 28.08.2007]. Dostępny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/piotrowicz.pdf
[10] Ratajewski, Jerzy. Wprowadzenie do bibliotekoznawstwa. Warszawa: Wydaw. SBP, 2002.
[11] Rocki, Marek. Metodologia tworzenia rankingów prasowych na przykładzie Perspektyw iRzeczpospolitej. W: Ocena wewnętrzna i zewnętrzna jakości kształcenia w szkołach wyższych. Red. J. Brzeziński, A. Eliasz. Warszawa: Wydaw. Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej "Academica", 2003.
[12] Sawicka-Paleolog, Dagmara. Polskie biblioteki akademickie w Europie opartej na wiedzy [on-line]. 2004 [dostęp 31.08.2007]. Dostępny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/sawicka-paleolog.pdf
[13] Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do roku 2010 [on-line] [dostęp 15.09.2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mimuw.edu.pl/~sjack/usw/strat_pliki/strategia.htm
[14] Szocki, Józef. Biblioteka akademicka a społeczeństwo wiedzy. Bibliotekarz 2006, nr 5, s. 11-13.
[15] Wojciechowska, Maja. Zarządzanie zmianami w bibliotece. Warszawa: Wydaw. SBP, 2006.
[16] Wojciechowski, Jacek. Bibliotekarstwo: kontynuacje i zmiany. Kraków: Wydaw. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001.
[17] Wojciechowski, Jacek. Idee i rzeczywistość: bibliotekarstwo pragmatyczne. Warszawa: Wydaw. SBP, 2002.
[18] Wołosz, Jan. Organizacja biblioteki i kierowanie jej działalnością. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 1981 s.
[19] Zarządzanie strategiczne i marketingowe w bibliotekach. Poznań: Wydaw. Wyższej Szkoły Bankowej, 2004.
[20] Zybert, Elżbieta Barbara. Kultura organizacyjna w bibliotekach. Nowe i stare idee w zarządzaniu biblioteką. Warszawa: Wydaw. SBP, 2004.
[21] Zybert, Elżbieta Barbara. Nowe tendencje w zakresie organizacji i zarządzania bibliotekami. W: Organizacja i zarządzanie bibliotekami w aspekcie automatyzacji. Problemy i perspektywy. Materiały z ogólnopolskiego seminarium Gdańsk, 8-9 grudnia 1997 r. Warszawa: Centrum Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy, 1998.

 
 

 

Organizacja i zarządzanie biblioteką akademicką w kontekście zmian w szkolnictwie wyższym - refleksje ogólne / Urszula Franas-Mirowska // W: Warsztaty Bibliotekarskie [Dokument elektroniczny] / red. nacz. Wiesława Olczykowska. - Czasopismo elektroniczne. - Nr 2-3/2007 (22/23) wrzesień. - Piotrków Trybunalski : Biblioteka Pedagogiczna, 2007. - Tryb dostępu: http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2007/2-3/070202.htm. - ISSN 1732-7008