Dostęp do zasobów Internetu przez ostatnie kilkanaście lat został zdominowany przez wszechobecne wyszukiwarki internetowe. Tymczasem jakość informacji zawartych na stronach internetowych, stanowiących ich bazę, może pozostawiać wiele do życzenia. Efektywność tego modelu wyszukiwania informacji uzależniona jest w dużej mierze od naszej wiedzy na temat funkcjonowania tych narzędzi i umiejętności posługiwania się nimi. Kolejny problem - to kwestia zmierzenia się z dużą liczbą dokumentów stanowiących rezultaty wyszukiwania i wybrania tych, które potencjalnie mogą pomóc nam rozwiązać nasze zadanie czy zaspokoić potrzebę informacyjną. Brak wiedzy, a przede wszystkim czasu, aby ocenić przydatność wyników pracy z wyszukiwarką powoduje poważne bariery informacyjne. Tego rodzaju narzędzia są efektywne, wówczas gdy poszukujemy konkretnego dokumentu, adresu określonego serwisu informacyjnego, portalu, itd. Wyszukiwarki internetowe opierają swoją skuteczność przede wszystkim na odnajdywaniu tych stron internetowych, gdzie pojawiły się w treści wyrazy bądź wyrażenia, których użyliśmy w zapytaniu. Doświadczony użytkownik potrafi oczywiście odnaleźć za ich pomocą to, czego szuka. Istnieją jednak narzędzia informacyjne, które stworzono po to, aby ułatwiały dostęp do zasobów Internetu dla użytkowników poszukujących informacji na dany temat. Noszą one nazwę dziedzinowych systemów hipertekstowych, serwisów o kontrolowanej jakości, czy też bram przedmiotowych (ang. subject gateways, quality-controlled subject gateways). Ich pojawienie się w środowisku informacyjnym Internetu spowodowane było potrzebą ogarnięcia panującego chaosu oraz stworzenia narzędzi efektywnego pozyskiwania informacji z danej dziedziny wiedzy czy działalności ludzkiej.
    Dziedzinowe systemy hipertekstowe - to narzędzia udostępniające informacje o wyselekcjonowanych zasobach Internetu, cechujących się wysoką jakością prezentowanych tam informacji i potencjalnie przydatnych dla użytkowników, których przedmiotem zainteresowania jest określona dziedzina wiedzy. Istotą działania tych narzędzi jest:
- pozyskiwanie informacji o wartościowych (z punktu widzenia potencjału informacyjnego) stronach internetowych lub dokumentach tam opublikowanych,
- ocena ich jakości (pod względem formalnym i merytorycznym) oraz przydatności dla grupy użytkowników systemu,
- określenie tematyki dokumentów (poprzez narzędzia katalogowania rzeczowego) oraz ich cech formalnych,
- udostępnianie adresów internetowych wraz z ich charakterystyką słowną i sformalizowaną (np.za pomocą słów kluczowych, symboli klasyfikacyjnych).
    Przydatność tych systemów opiera się w głównej mierze na sposobie udostępniania informacji. Systemy te, oprócz tradycyjnej wyszukiwarki przeszukującej ich zasoby, udostępniają tzw. narzędzia dostępu przedmiotowego. Polega to na grupowaniu odesłań do dokumentów internetowych w klasach, których nazwy stanowią wyrażenia reprezentujące określone zagadnienia. Analogicznie postępuje się w przypadku, np. katalogów w portalach internetowych. Różnica pomiędzy portalami oraz dziedzinowymi systemami hipertekstowym polega m.in. na tym, że
- portale są przeznaczone dla szerokiego kręgu użytkowników, bramy dziedzinowe dla określonej grupy,
- portale dokonują selekcji stron internetowych wyłącznie według kryterium treściowego, podczas gdy omawiane systemy opisują wyłącznie strony internetowe i dokumenty o wysokiej jakości informacji,
    Zakres tematyczny bram dziedzinowych jest ograniczony do jednej lub kilku dziedzin wiedzy, niemniej istnieją tego typu systemy o zakresie ogólnym.
    Praca użytkownika z takim systemem polega na odnalezieniu odesłań do stron internetowych, zwierających potencjalnie poszukiwane informacje, poprzez odnalezienie takiego słowa klucza, które odzwierciedla temat jego poszukiwań. Owe słowa klucze lub wyrażenia zorganizowane są w porządku alfabetycznym lub w postaci schematów hierarchicznych. Każde z nich jest nazwą dla tematu, który opisuje określoną grupę dokumentów. Niewątpliwą zaletą dziedzinowych systemów hipertekstowych jest stosowanie słowników wybranych języków informacyjnych zarówno do charakteryzowania treści dokumentów, jak i do ich grupowania. Oprócz niekontrolowanych słów kluczowych stosuje się do tego celu znane nauczycielom bibliotekarzom słowniki haseł przedmiotowych czy też symbole (proste i rozwinięte) popularnych klasyfikacji bibliotecznych. Użytkownik, przeszukując taki zbiór wyrażeń, odnajduje te, które stanowią nazwy zagadnień przez niego poszukiwanych i wybierając dane wyrażenie otrzymuje dostęp do wyselekcjonowanych adresów stron internetowych lub dokumentów, które mogą mu pomóc rozwiązać jakieś zadanie, problem czy też wzbogacić jego wiedzę.
    Polskie dziedzinowe systemy rozwijają się powoli, jednak ich pojawienie się świadczy o zapotrzebowaniu na tego rodzaju nowe narzędzia informacyjne. Stosunkowo młodym systemem, bo uruchomionym na początku 2007 roku, jest "KINIA Katalog Internetowy Nauki o Informacji" (http://www.kinia.czytelnia.net/). Jest to inicjatywa pracowników Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - mgr Grzegorza Gmiterka, mgr Sebastiana Kotuły, mgr Jarosława Packa oraz mgr Piotra Zielińskiego.

 

 

    System ten udostępnia informacje z zakresu szeroko pojętej informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Odesłania do stron internetowych zgrupowano w klasach przejętych z rozbudowy klas od 001 do 070 Klasyfikacji Dziesiętnej Deweya. Na pierwszym poziomie w takim schemacie wyodrębniono 9 klas o zakresach:
- 001 WIEDZA, NAUKI HUMANISTYCZNE, BADANIA
- 002 KSIĄŻKI
- 003 SYSTEMY
- 004-006 KOMPUTERY I INTERNET
- 010 BIBLIOGRAFIE I KATALOGI
- 020 BIBLIOTEKOZNAWSTWO I INFORMACJA NAUKOWA
- 030 OGÓLNE DZIEŁA ENCYKLOPEDYCZNE
- 060 ORGANIZACJE I STOWARZYSZENIA
- 070 MEDIA, DZIENNIKARSTWO
    Poszukując informacji, np. na temat czasopism ze wspomnianego zakresu, użytkownik odnajdzie taką klasę, przeglądając zawartość grupy 070 MEDIA, DZIENNIKARSTWO. Chcąc odnaleźć adresy serwisów informacyjnych bibliotek publicznych w Polsce, należy przejrzeć klasę 027.4 Biblioteki publiczne, która została wydzielona w klasie 020 BIBLIOTEKOZNAWSTWO I INFORMACJA NAUKOWA. System ten jest w początkowej fazie gromadzenia odnośników do stron internetowych, jednak stanowi ważne źródło informacji dla użytkowników poszukujących informacji z tego zakresu. Dodatkową jego zaletą jest możliwość sugerowania stron dotychczas niewłączonych, a ważnych z punktu widzenia ich zawartości.
    Kolejny system warty charakterystyki - to Portal HISTORICUS (http://historicus.umk.pl/), który powstał w 2002 roku z inicjatywy pracowników Zakładu Metod Komputerowych Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 2004 roku do inicjatywy włączyło się Polskie Towarzystwo Historyczne. System gromadzi odnośniki do stron poświęconych dziejom Polski.

 

 

    HISTORICUS jest ważnym źródłem informacji zarówno dla naukowców zajmujących się historią Polski, jak również uczniów i studentów przygotowujących się do zajęć czy chcących zgłębić swoją wiedzę historyczną. Strony internetowe, do których odnośniki gromadzi, mogą stanowić źródła informacji pomocnych również nauczycielom przygotowującym się do prowadzonych przez nich zajęć oraz być wykorzystane przez nich jako dodatkowe materiały dydaktyczne poza źródłami tradycyjnymi. Dostęp do zasobów systemu organizuje 8 grup tematycznych:
- katalog chronologiczny,
- katalog geograficzny,
- mniejszości narodowe w Polsce,
- katalog ogólny (adresy internetowych encyklopedii, bibliografii, czasopism elektronicznych, itd.)
- archiwistyka,
- studenci (publikacje studentów),
- katalog tematyczny,
- nauki pomocnicze historii.
     Oprócz podstawowych funkcji wynikających z realizowania założeń bramy dziedzinowej, system udostępnia również pełne teksty publikacji, galerię dokumentów graficznych (mapy, plany historyczne, itp.), forum internetowe oraz recenzje nowych wydawnictw.
    Jednym z najważniejszych dziedzinowych systemów hipertekstowych z zakresu szeroko pojętej edukacji i nauczania jest amerykański GEM - Gateway to 21st Century Skills ( www.thegateway.org). Misją systemu GEM jest funkcjonowanie jako internetowego narzędzia rozszerzającego dotychczasowe możliwości opiekunów, nauczycieli w dostępie do materiałów metodycznych oraz dydaktycznych w różnych formatach. Celem GEM jest organizacja dostępu do źródeł informacji opublikowanych w Internecie tworzonych przez instytucje rządowe, akademickie, non-profit i komercyjne. W 1996 roku z inicjatywy Wydziału Kształcenia Narodowej Biblioteki Pedagogicznej w USA (National Library of Education) powstało Konsorcjum GEM, które opracowało jego zaplecze organizacyjne i programistyczne. Chociaż system ten gromadzi informacje o dokumentach internetowych posługujących w języku angielskim i przeznaczony jest dla nauczycieli i nauczycieli bibliotekarzy amerykańskich, warto przytoczyć tutaj jego krótką charakterystykę i wskazać na efektywne rozwiązania. GEM udostępnia informacje o opublikowanych w sieci dokumentach ze wspomnianego zakresu oraz adresy internetowe gotowych scenariuszy lekcji, programów nauczania, materiałów dydaktycznych, metodycznych przeznaczonych do nauczania różnych przedmiotów na poziomach od przedszkolnego do wyższego.

 

 

    Użytkownik ma dostęp do zasobów systemu za pomocą tradycyjnej wyszukiwarki oraz grup tematycznych, gdzie odnajdzie m.in. informacje:
- na dany temat,
- o typach poszukiwanych dokumentów (plany, programy, scenariusze),
- o dokumentach przeznaczonych do nauczania na poszczególnych poziomach,
- o dokumentach metodycznych dla nauczycieli poszczególnych poziomów kształcenia,
- o materiałach dydaktycznych dla poszczególnych grup uczniów.
    System udostępnia bardzo efektywne narzędzia dostępu do zasobów, które pozwalają na łączenie wybranych kryteriów. Np. wyszukujemy informację na dany temat za pomocą słów kluczowych - np. geografia, następnie zawężamy nasze wyszukiwanie i wybieramy dodatkowe kryterium w postaci typu poszukiwanych przez nas dokumentów - np. scenariusze lekcji, a w końcu określamy ostatecznie poziom kształcenia - np. szkoła podstawowa. Taki sposób manipulowania udostępnianymi przez system funkcjami wyszukiwawczymi pozwala na odnalezienie odesłań do dokumentów internetowych, spełniających wszystkie nasze kryteria bez konieczności posiadania dodatkowej wiedzy o systemie. Oferowane przez system narzędzia dostępu przedmiotowego w postaci wyrażeń, będących nazwami grupującymi określone kategorie odesłań, pozwalają na zaspokojenie naszych potrzeb informacyjnych bez dodatkowych obciążeń wynikających z konieczności formułowania zapytań w wyszukiwarce.
    Przestawiona charakterystyka wybranych dziedzinowych systemów hipertekstowych miała na celu wskazanie ich potencjalnej wartości jako nowych, elektronicznych źródeł informacji. Wysoka jakość informacji stron internetowych, do których odsyłają, powoduje, że mogą one stanowić cenne źródło dla nauczycieli oraz nauczycieli bibliotekarzy w codziennej pracy.

Wybrana literatura przedmiotu:
1. DERFERT-WOLF, L. Serwisy tematyczne o kontrolowanej jakości w Internecie - subject gateways. "Biuletyn EBIB" 2004, nr 6. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2004/57/derfert.php
2. ROSZKOWSKI, M. Źródła słownictwa kontrolowanego dla dziedzinowych systemów hipertekstowych w Internecie. "Zagadnienia Informacji Naukowej" 2005, nr 2, s. 31-44
3. WOŹNIAK-KASPEREK, J. Organizacja informacji w internetowych serwisach kontrolowanej jakości. W: Opracowanie przedmiotowe dokumentów z zakresu nauk ścisłych: matematyczno-przyrodniczych i technicznych. Język haseł przedmiotowych KABA: teoria, praktyka, przyszłość. Kazimierz Dolny, 20-22 września 2006 roku. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2006
4. KOCH, T. Quality-controlled subject gateways: definitions, typologies, empirical overview. "Online Information Review" 2000 Wol. 24, nr 1, s. 24-34
5. BRÜMMER, A. Subject Based Information Gateways. [Dokument elektroniczny] 2000, [dostęp: 19-10-2003]. Dostępny w World Wide Web: http://www.lub.lu.se/desire/sbigs.html