Temat: Dzieje pisma, książki i innych przekazów medialnych.

Treści programowe:
- rozwój pisma: znaki mnemotechniczne, rysunki naskalne, piktogramy itd.
- formy i materiały piśmiennicze (przedmioty z symboliką, naturalne obiekty przyrodnicze - skały itd.)
- czas i miejsce rozpowszechniania się pisma
- nowoczesne nośniki zapisu pisma - dyski

Cele lekcji:
- zapoznanie z historią pisma, książki i innych przekazów informacji
- poznanie znaczenia pisma, książki i innych przekazów informacji dla rozwoju poszczególnych cywilizacji

Metody:
- "burza mózgów"
- praca z tekstem, ilustracjami
- pokaz, opis, objaśnienie
- ekspozycja
- "drzewko decyzyjne"
- ćwiczenia

Formy pracy:
indywidualna, grupowa, zbiorowa

Środki dydaktyczne:
- plansze "Historia pisma"
- przykłady dokumentów z rodzajami pisma, materiałami piśmienniczymi, formami
- taśma czasu
- mapa świata
- symbole poszczególnych rodzajów pisma, materiałów
- ilustracje przedstawiające biblioteki
- przykłady tekstów źródłowych
- wydruk książki elektronicznej
- karty pracy z zadaniami systematyzującymi wiedzę
- drzewka decyzyjne

 

Przebieg lekcji

 

Faza wprowadzająca

1. Czynności organizacyjne: sprawdzenie obecności, podanie tematu lekcji.

2. Zainicjowanie wypowiedzi uczniów - " burza mózgów" na temat sposobów porozumiewania się ludzi: telefon, telegraf, list, rozmowa, znaki drogowe, radio, telewizja, książka, prasa, multimedia, Internet; w przeszłości: muzyka, taniec, ogniska, teatr, dzwony, hejnały, glejty, obwieszczenia, starodawne księgi, opera i współczesna filharmonia.

Faza realizacyjna

1. Podsumowanie wypowiedzi, wyjaśnienie. że porozumiewanie się ludzi jest nieodzowną zasadą współistnienia i towarzyszyło człowiekowi od zarania dziejów, a pismo jako najbardziej rozpowszechniony - wszechobecny sposób przekazu informacji, powstało z chwilą organizacji życia wspólnotowego i rozwoju osiągnięć cywilizacyjnych.

2. Pokaz plansz przedstawiających poszczególne rodzaje pisma, opis, objaśnienie.

Rozwój pisma:
* rysunki naskalne (p.n.e. Afryka, Australia, Europa)
* znaki symboliczne (kipu, karby , p.n.e., n.e. Ameryka, Azja, Europa)
* piktogramy (znak, rysunek przedmiotu - funkcjonujący niezależnie od języka np. hieroglify, pismo Majów, pismo klinowe (p.n.e. Afryka - Afryka, Azja, Ameryka)
* pismo wyrazowe - fonetyczne (znak pisma - wyraz symbolem słowa - funkcjonuje w konkretnym języku, np. pismo chińskie, znak pisma - sylaba, np. pismo japońskie - p.n.e. do czasów współczesnych, Azja)
* fonetyczne pismo alfabetyczne (znak odpowiada najmniejszej jednostce językowej - dźwiękowi; p.n.e. Afryka)
* pismo runiczne ( n.e. Europa)
* rozpowszechnienie alfabetu w kierunkach greckim, wschodnim, europejskim
* powstanie alfabetów narodowych i nowożytnych (n.e. wszystkie kontynenty)

3. Pokaz na ilustracjach materiałów i form piśmienniczych służących do utrwalania pisma, objaśnianie :

Materiały piśmiennicze - nośniki pisma (rodzaj, czas, miejsce):
* jaskinie z rysunkami naskalnymi, malowane otoczaki (25-20 tys. p.n.e., Afryka, Australia, Europa);
* przedmioty użyteczne ze znakami symbolicznymi - mnemotechniczne ułatwiające zapamiętywanie, m.in. modlitw (muszelki, węzełki, pestki; p.n.e., n.e. Ameryka, Azja, Europa) ;
* gałki, kości służące do losowań (p.n.e. Afryka, Europa, Azja);
* materiały przyrodnicze wykorzystywane do pism rytych (kora drzewa, kości, skorupy żółwie, kamień; p.n.e. Afryka, Europa, Azja);
* przetworzone materiały przyrodnicze : tabliczki gliniane - ze znakami odciskanymi
* gliniane skorupki tzw. Ostraki;
* tabliczki z metalu lub drewna pokryte białą farbą lub pokryte woskiem (p.n.e. Azja, Europa);
* przetworzone materiały miękkie ze znakami malowanymi, pisanymi : liście palmowe, jedwab, płótno (p.n.e. Afryka, Azja);
* papirus z trzciny papirusowej (p.n.e. Afryka, Azja);
* pergamin z wyprawionych skór zwierzęcych (p.n.e., n.e. Azja, Afryka, rozpowszechnienie w Europie);
* papier wykonywany ze szmat i włókien roślinnych - rękopiśmienne kodeksy; zastosowanie technicznego rozwiązania mechanicznego powielania tekstów - bloków drzeworytowych - z rytem wypukłym, a następnie pojedynczych znaków odbitych czcionką z rytem wypukłym - druku - drukowane kodeksy (wynalazek papieru II w. n.e. - Chiny, rozpowszechnienie w Europie, wynalazek druku w Niemczech - XV w. n.e. Europa );
* papier z masy drzewnej - zmechanizowanie produkcji, papier z celulozy, udoskonalanie druku wypukłego, wklęsłego; uprzemysłowienie produkcji papieru i rozwój technik druku (n.e. Europa, rozpowszechnienie na cały świat).
* Technologiczne wynalazki:
    * zastosowanie światłodruku (1830)
    * przesyłanie sygnałów elektrycznych na odległość - telegraf (wynalazek 1830)
    * przesyłanie dźwięku i obrazu na odległość za pomocą fal elektromagnetycznych - radiowych - radio (1895), telewizja (1928) - rejestracja sygnałów elektrycznych za pomocą taśm magnetycznych
    * zastosowanie druku płaskiego, zazwyczaj wielobarwnego - offset (1903)
    * fotooffset - fotografia (optyka) druku - powszechność papieru i druku
    * zapis elektromagnetyczny na dysku w postaci kodu przetwarzalnego na alfabet - druk (też kodu) z laserowym (optycznym) czytnikiem i ekranem, z możliwością wydruku informacji

Techniki ilustracyjne: iluminacje, miedzioryt, metaloryt, staloryt, offset - za pośrednictwem gumy, fotooffset i in. grafiki

Formy piśmiennicze nośników pisma (rodzaj, czas, miejsce)
* jaskinie - skalne powierzchnie z rysunkami (25-20 tys. p.n.e. Afryka, Australia, Europa)
* znaki mnemotechniczne (p.n.e., n.e., Ameryka, Azja, Europa)
* tabliczki gliniane, z drewna, metalu pokryte farbą lub woskiem (p.n.e. Europa)
* zwoje liści, zwoje jedwabiu (p.n.e. Azja)
* kamienne przedmioty, budowle (p.n.e. Afryka, Europa, Azja, Ameryka), metalowe przedmioty, m.in. dysk z Fajstos
* zwoje papirusowe (p.n.e. Afryka, Europa, Azja)
* zwoje pergaminowe (dominacja alfabetu oprócz pism chińskich i japońskich ; p.n.e. Azja, Europa, Afryka)
* kodeksy pergaminowe (n.e. Europa, Azja)
kodeksy papierowe (n.e. Europa, Azja, rozpowszechnienie na wszystkich kontynentach)
* (wyodrębnienie się cyklicznej prasy; n.e. Europa)
* przesyłanie informacji za pomocą impulsów elektrycznych - telegraf (n.e. 1830 r. USA) oraz telefon (n.e. 1876 r., USA)
* przesyłanie informacji za pomocą fal elektromagnetycznych (kod kodu ) - radio (n.e. 1895 r. Włochy), telewizja (n.e. 1928 r., USA) oraz fal świetlnych - laser
* zapis analogowy - płyty gramofonowe (n.e. XIX w.) i taśmy magnetofonowe (n.e. XX w.)
* zapis cyfrowy - dyski magnetyczne i optyczne, karty pamięci (n.e. XX w.)

4. Przeglądanie przez uczniów zgromadzonych na wystawce poszczególnych przykładów rodzajów pisma, form, materiałów piśmienniczych: eksponatów, ilustracji.

5. Rozdanie uczniom kart pracy systematyzujących wiedzę, z wyróżnieniem najistotniejszych wydarzeń w rozwoju pisma, materiałów i form z poleceniami do wykonania (praca indywidualna), z prośbą o zachowanie w zbiorach biblioteczki domowej "Port folio" .

6. Umieszczenie na taśmie czasu - schematycznej (na szkolnej tablicy) dzielącej czas: p.n.e. i n.e., najistotniejszych dla rozwoju pisma i jego nośników symboli tego pisma (sprawdzenie poprawności wykonania zadań.

7. Umieszczenie takich samych symboli na mapie świata.

8 . Uzupełnienie kart pracy rysunkami - symbolami na taśmie czasu i mapie świata.

9. Zdefiniowanie przy pomocy nauczyciela terminu " kod pisma" - uporządkowane zbiory znaków (języka i pisma - dźwięku i obrazu) pozwalające na widzialne, trwałe, sprecyzowane przedstawienie myśli.

10. Określenie roli bibliotek, archiwów i muzeów w gromadzeniu piśmiennictwa w formie graficznej, dźwiękowej, obrazu; eksponatów (w tym obrazów jako dzieł malarskich, rzeźb) a także budowli - "skansenów" jako dokumentów życia i działalności człowieka. Wyszczególnienie bibliotek jako miejsc gromadzenia piśmiennictwa - pokaz ilustracji bibliotek istniejących w przeszłości i współczesności.

11. Praca z tekstami źródłowymi - ciche odczytanie fragmentu tekstu "Kroniki" Gala Anonima; analiza treści, ocena znaczenia dla ludzkości zachowanych informacji.

12. Wyszczególnienie współczesnych przykładów wykorzystania pisma - wszechobecność w życiu społecznym, gospodarczym, politycznym; analiza przykładów (podręczniki, instrukcje obsługi, dokumenty urzędowe; wydruk opracowanego zagadnienia przy użyciu komputera , wydruk informacji internetowej - możliwość tworzenia i przetwarzania tekstów).

Faza podsumowująca

13. Na zakończenie zajęć zapowiedź ustalenia zalet i wad tradycyjnych oraz nowoczesnych środków przekazu informacji, posługujących się pismem - praca w zespołach z użyciem dwóch "drzewek decyzyjnych", jednego dla form tradycyjnych, drugiego dla form nowoczesnych. Odczytanie wyników prac. Ustalenie celów i wartości: pismo jedną z form zachowania pamięci o przeszłości. Informacja warunkuje rozwój jednostek i cywilizacji. Kod pisma w różnych dziejowych formach umożliwia przekaz informacji indywidualny i masowy, w przestrzeni i czasie - komunikowanie.

14. Zapowiedź kontynuacji zajęć na lekcji plastyki - wykonanie z tworzyw plastycznych różnych historycznych form książek: znaków mnemotechnicznych, tabliczek glinianych z pismem klinowym, zwojów z hieroglifami, materiałów z pismem chińskim, kodeksów rękopiśmiennych itp.